جغرافيون از فعاليت دامدارى قبايل در كوههاى فارس و ييلاق و قشلاق آنها سخن مىگويند . دربارهء كردان ( لران ) فارس ، استخرى ، چنين مىنويسد : « خانواده‌هاى كرد چندان زيادند كه بشمار نمىآيند . اينان در سراسر فارس ، پراكنده‌اند و مىگويند كه بيش از پانصد هزار سياه چادر دارند . ارباب و سپاهيان و چوپانان باهم بيتوته مىكنند . » به گفتهء استخرى ، اين چادرنشينان داراى گله‌هاى گوسفند بوده ولى شتر كمتر داشتند . اسبانشان از نژاد پست بود . شتران و اسبان خراسانى مشهور بودند . در تمام نقاط ، گوسفنددارى متداول بود . « 1 » فعاليتهاى صنعتى جغرافيون قرن دهم [ ميلادى ] از رونق و پيشرفت فراوان توليدات پيشه‌ورى و ترقى فنى پيشه‌وران صحبت مىدارند . در شهرهاى ايران ، زربفت به مقدار زياد براى صدور ( در نيشابور ، و اصفهان و شوشتر و غيره ) و منسوجات ابريشمى با نقوش زر و سيم ( در شيراز و رى و اصفهان و فسا و بسيارى از شهرهاى خوزستان و فارس و خراسان ) و انواع پارچه‌هاى ابريشمى از قبيل اطلس و كمخا و دمشقينه و غيره ( در بسيارى از شهرهاى خوزستان و فارس و خراسان و سيستان و گرگان و طبرستان و بويژه يزد و شيراز و اصفهان و رى و نيشابور ) تهيه مىشده . پارچه‌هاى كتانى شهرهاى فارس و بويژه كازرون مشهور بوده . در آن دوران ، عدلهاى كازرونى را كه داراى علامت و « رقم » كازرون بود ، دربسته ، در تمام بازارهاى آسياى مقدم و ميانه و افريقاى شمالى مىخريدند « بىآنك بگشادندى » . بالا - پوشهاى راه راه و پارچه‌هاى پشمى شيراز مشهور بود . بهترين قاليهاى پشمى و ابريشمى در شيراز و ديگر شهرهاى فارس و خوزستان و خراسان بافته مىشد . هرگونه پارچه‌هاى پنبه‌اى از منسوجات خشن يا كرباس براى فقرا تا منسوجات ظريف ، در تمام نقاط ايران ( در اصفهان و شيراز و رى و نيشابور ) توليد مىشد . بدين قرار ، صنعت نساجى از صنايع ديگر بيشتر ترقى كرده بود . اما از ميان صنايع ديگر ، كاشىسازى و توليد ظروف سفالى ( در كاشان و رى و ديگر نقاط ) ترقى وافر كرده بود . مصنوعات زيباى مسى و برنجى و نقره‌اى و طلايى و اسلحه در تمام شهرها ساخته مىشد . مصنوعات آهنى شيراز و ديگر شهرهاى فارس مشهور بود . در شيراز و شاپور و ديگر شهرهاى فارس ، روغن گلهاى گوناگون براى صدور تهيه مىشد ( روغن گل سرخ ، و بنفشه و ياس و نرگس و ياسمن و گل مورد و بهار ليمو و نارنج و غيره و همچنين اسانس گلها و عطريات و تركيبات دارويى گياهى ) . شهرهاى خوزستان و كرمان ، مقدار زيادى ، شكر نيشكر و شيرينيهاى مختلف توليد مىكردند . صابون و مركب در شهرهاى فارس ساخته مىشد . در قرن دهم ، كار استخراج معادن نيز بالا گرفت . معادن به دولت تعلق داشت و بتوسط دستجات جويندگان و كاشفين و كسانى كه از دولت معدنى را به اجاره مىگرفتند و مالياتى تا حدود ثلث مقدار محصول بدست آمده ، مىپرداختند استخراج مىشد . در خراسان و كومش ( قومس ) و طبرستان و فارس و كرمان ، نقره و در خراسان و فارس و كرمان ، آهن و در خراسان و عراق عجم - نزديك يزد - و آذربايجان و نواحى مجاور كرانه خزر ، مس و در خراسان ، طلا و

--> ( 1 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هجدهم ميلادى ، پيشين . ص 239 - 236 ( به اختصار ) .